พิมพ์ฉลากและบรรจุภัณฑ์อาหาร ต้องรู้อะไรก่อนสั่ง

การพิมพ์ฉลากและบรรจุภัณฑ์อาหารต่างจากงานพิมพ์ทั่วไป 3 เรื่อง คือ ข้อความบนฉลากต้องเป็นไปตามที่หน่วยงานกำหนด วัสดุที่สัมผัสอาหารต้องเหมาะสม และฉลากต้องทนสภาพจริง เช่น ความเย็น ความชื้น และน้ำมัน

เรื่องที่คนมักเข้าใจผิดคือคิดว่าโรงพิมพ์จะตรวจความถูกต้องของฉลากให้ ความจริงคือโรงพิมพ์พิมพ์ตามไฟล์ที่ได้รับ ผู้รับผิดชอบเนื้อหาบนฉลากคือเจ้าของสินค้า

ใครรับผิดชอบอะไร

เจ้าของสินค้ารับผิดชอบข้อความบนฉลากและการเลือกใช้วัสดุให้เหมาะกับอาหาร โรงพิมพ์รับผิดชอบการพิมพ์ให้ตรงไฟล์ ตรงปรู๊ฟ และตรงสเปควัสดุที่ตกลง

เรื่อง	เจ้าของสินค้า	โรงพิมพ์
ข้อความบนฉลากตามข้อกำหนด	รับผิดชอบ	พิมพ์ตามไฟล์
เลขสารบบอาหาร (เลข อย.)	ยื่นขอและใส่ให้ถูก	พิมพ์ตามไฟล์
เลือกวัสดุให้เหมาะกับอาหาร	ตัดสินใจ	แนะนำและจัดหาตามสเปค
เอกสารรับรองวัสดุ	ขอและเก็บไว้	จัดหาให้ถ้ามี
คุณภาพการพิมพ์	ตรวจรับ	รับผิดชอบ

ถ้าไม่แน่ใจเรื่องข้อกำหนดฉลาก ให้ถามสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) หรือผู้เชี่ยวชาญด้านขึ้นทะเบียนอาหารก่อนสั่งพิมพ์ เพราะถ้าพิมพ์ไปแล้วต้องแก้ ฉลากทั้งล็อตอาจใช้ไม่ได้

ข้อมูลที่มักต้องมีบนฉลากอาหาร

ฉลากอาหารในภาชนะบรรจุต้องแสดงข้อมูลตามประกาศกระทรวงสาธารณสุขเรื่องการแสดงฉลากอาหาร ซึ่ง อย. เป็นผู้กำกับดูแล รายการข้อมูลบังคับที่ครบถ้วนและฉบับที่ใช้ปัจจุบันให้ตรวจกับ อย. รายการด้านล่างเป็นข้อมูลที่พบบนฉลากทั่วไป ใช้เป็นแนวทางตรวจเบื้องต้นเท่านั้น

• ชื่ออาหาร
• เลขสารบบอาหาร (เลข อย.) สำหรับอาหารที่ต้องมี รูปแบบการแสดงเป็นไปตามที่ อย. กำหนด
• ชื่อและที่ตั้งของผู้ผลิตหรือผู้นำเข้า
• ปริมาณสุทธิ
• ส่วนประกอบสำคัญ
• ข้อมูลสำหรับผู้แพ้อาหาร ตามข้อกำหนดของ อย.
• วันผลิต วันหมดอายุ หรือวันควรบริโภคก่อน
• ข้อความคำเตือนหรือวิธีเก็บรักษา ถ้าจำเป็น
• ฉลากโภชนาการหรือฉลาก GDA สำหรับอาหารบางประเภทตามที่ อย. กำหนด

ข้อความเชิงโฆษณาบนฉลาก เช่น คำกล่าวอ้างทางสุขภาพ ก็มีข้อกำหนดเช่นกัน ควรตรวจก่อนใส่ทุกครั้ง

วันผลิตและวันหมดอายุ พิมพ์อย่างไร

ข้อมูลที่เปลี่ยนทุกล็อตอย่างวันผลิตและวันหมดอายุ มักไม่พิมพ์ลงฉลากตั้งแต่โรงพิมพ์ แต่เว้นช่องไว้แล้วพิมพ์หรือประทับทีหลัง

• เว้นช่องบนฉลาก แล้วใช้เครื่องพิมพ์วันที่หรือตรายางที่หน้างาน
• ฉลากเสริมขนาดเล็ก พิมพ์วันที่แยกแล้วติดเพิ่ม
• พิมพ์ดิจิทัลจำนวนน้อยตามล็อต เหมาะกับธุรกิจเล็กที่ผลิตไม่บ่อย

ถ้าจะพิมพ์หรือประทับวันที่ทีหลัง ให้บอกโรงพิมพ์ เพราะผิวฉลากบางแบบ เช่น ผิวเคลือบเงา หมึกประทับไม่ติดหรือเลอะง่าย ควรทดลองกับฉลากตัวอย่างก่อนสั่งจำนวนมาก

วัสดุที่สัมผัสอาหาร

ถ้าบรรจุภัณฑ์สัมผัสอาหารโดยตรง เช่น กล่องใส่ขนม ถ้วยกระดาษ หรือกระดาษห่อ ต้องใช้วัสดุที่เหมาะกับการสัมผัสอาหาร และควรขอเอกสารยืนยันจากโรงพิมพ์หรือผู้ผลิตวัสดุ ข้อกำหนดเรื่องภาชนะบรรจุอาหารอยู่ภายใต้ อย. กระทรวงสาธารณสุข ว่าต้องใช้เอกสารใดให้สอบถาม อย. โดยตรง

แนวทางทั่วไปที่ใช้กันในตลาด

• หมึกพิมพ์ไม่ควรสัมผัสอาหารโดยตรง ด้านที่พิมพ์ควรอยู่ด้านนอก
• อาหารมันหรือชื้น ควรใช้กระดาษที่เคลือบกันซึมด้านใน หรือมีถุงหรือกระดาษรองอีกชั้น
• ถามโรงพิมพ์ว่ากระดาษและหมึกที่ใช้ผลิตสำหรับงานสัมผัสอาหารหรือไม่ และขอเอกสารประกอบ
• อย่าเขียนบนบรรจุภัณฑ์หรือในการโฆษณาว่า "ปลอดภัยสัมผัสอาหาร" ถ้าไม่มีเอกสารยืนยัน

ถ้าอาหารอยู่ในถุงพลาสติกหรือซองด้านในอยู่แล้ว กล่องกระดาษด้านนอกไม่ได้สัมผัสอาหาร ข้อกำหนดจึงต่างกัน ให้บอกโรงพิมพ์ให้ชัดว่ากล่องสัมผัสอาหารตรงหรือไม่

ฉลากที่ต้องทนสภาพจริง

ฉลากอาหารหลุด ลอก หรือเลอะ เพราะเลือกเนื้อสติกเกอร์และกาวไม่ตรงกับสภาพใช้งาน ให้บอกโรงพิมพ์ทุกครั้งว่าสินค้าจะอยู่ในสภาพแบบไหน

สภาพการใช้งาน	ปัญหาที่เจอบ่อย	สิ่งที่ควรบอกร้าน
แช่เย็นหรือแช่แข็ง	กาวไม่ติด ฉลากหลุด	ต้องใช้กาวสำหรับความเย็น และติดตอนภาชนะแห้ง
มีหยดน้ำเกาะ	กระดาษยุ่ย หมึกเลอะ	ใช้สติกเกอร์พลาสติก หรือเคลือบ
สัมผัสน้ำมัน	ฉลากเป็นคราบ	ใช้เนื้อกันน้ำมันหรือเคลือบ
ภาชนะโค้งเล็ก	ขอบฉลากเผยอ	เลือกเนื้อที่ยืดหยุ่นและขนาดที่เหมาะกับความโค้ง
ติดด้วยเครื่อง	ฉลากไม่เข้าเครื่อง	ใช้ฉลากม้วน แจ้งขนาดแกนม้วนและทิศทางม้วน

วิธีที่ดีที่สุดคือขอฉลากตัวอย่างไปติดกับบรรจุภัณฑ์จริง แล้วทดลองใช้งานจริง เช่น แช่ตู้เย็นข้ามคืน ก่อนสั่งจำนวนมาก

บาร์โค้ดและ QR code

บาร์โค้ดสินค้าสำหรับขายในร้านค้าปลีก ต้องใช้เลขที่ขอจากสถาบันรหัสสากล (GS1 Thailand) ซึ่งเป็นผู้ออกเลขบาร์โค้ดสินค้าในประเทศไทย ขั้นตอนสมัครสอบถามจาก GS1 Thailand โดยตรง โรงพิมพ์พิมพ์บาร์โค้ดให้ได้ แต่ไม่ได้ออกเลขให้

• อย่าย่อขนาดบาร์โค้ดเกินกว่าที่ข้อกำหนดแนะนำ
• ใช้แถบสีเข้มบนพื้นอ่อน สีแดงหรือพื้นเงาอาจสแกนไม่ติด
• สแกนทดสอบจากปรู๊ฟที่พิมพ์ออกมาจริงทุกครั้ง
• QR code ที่พาไปหน้าเว็บ ควรใช้ลิงก์ที่คุณควบคุมได้ระยะยาว เพราะฉลากอยู่ในตลาดนาน

คำถามที่ควรถามโรงพิมพ์บรรจุภัณฑ์

คำถามชุดนี้ช่วยคัดร้านที่เข้าใจงานอาหารจริงออกจากร้านที่รับงานทั่วไป

• เคยพิมพ์ฉลากหรือกล่องสำหรับอาหารประเภทเดียวกับของเราไหม ขอดูตัวอย่างได้ไหม
• กระดาษและหมึกเหมาะกับงานสัมผัสอาหารหรือไม่ มีเอกสารยืนยันไหม
• แนะนำเนื้อสติกเกอร์และกาวแบบไหนสำหรับสภาพใช้งานของเรา
• ขั้นต่ำเท่าไร สั่งซ้ำได้ขั้นต่ำเท่าเดิมไหม
• บล็อกไดคัทเก็บไว้ให้ไหม ใช้ซ้ำได้กี่ครั้ง
• ถ้ามีการแก้ข้อความบนฉลาก ต้องเปลี่ยนเพลทหรือบล็อกไหม

ราคาจริงขึ้นกับจำนวน วัสดุ และงานหลังพิมพ์ งานบรรจุภัณฑ์อาหารมักมีตัวแปรมากกว่างานทั่วไป จึงควรขอใบเสนอราคาพร้อมตัวอย่างวัสดุก่อนตัดสินใจ